Tổng quan về nghề thêu truyền thống tại Việt Nam

TỔNG QUAN NGHỀ THÊU TAY TRUYỀN THỐNG TẠI VIỆT NAM

1.      NGUỒN GỐC NGHỀ THÊU TAY

Ở Việt Nam, các ngành thủ công là những đặc điểm văn hóa truyền thống được phát triển thành nghề phổ biến khắp cả Bắc Trung Nam. Đó là sản phẩm của thành quả lao động thủ công từ thô sơ đến tỉ mỉ, tinh vi đạt trình độ cao tạo nên sản phẩm nhờ vào trí tuệ, óc thẩm mỹ, đôi bàn tay khéo léo và tình yêu bao la dành cho con người, dành cho đất nước và dành cho những giá trị truyền thống của dân tộc.

Trải qua nhiều thế kỷ, hàng ngũ thợ thủ công đã xuất hiện rất nhiều nghệ nhân bậc thầy mà sản phẩm của họ không đơn giản chỉ là sản phẩm mà trở thành những tác phẩm nghệ thuật kiệt xuất, bởi ở trong mỗi tác phẩm đó, nghệ nhân gửi vào sự sống của cuộc đời bằng lăng kính của tình yêu và trân trọng. Ngày nay, nhiều sản phẩm thủ công được hiện đại hóa với kiểu dáng, hình thức cách tân hòa nhập và kế thừa truyền thống để phát triển theo nhu cầu xã hội.

Thêu tay với những đặc trưng nghề nghiệp không chỉ mang lại nguồn sinh kế nuôi sống bản thân người sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh cho các doanh nghiệp mà còn là lợi thế của nền kinh tế nước nhà. Trong quá khứ cũng như hiện tại, các làng nghề thêu tay nổi tiếng như, Minh Lãng – Thái Binh, Quất Động - Hà Tây, Xuân Nẻo - Hải Dương, Vân Lâm - Ninh Bình ... và tại các chốn kinh kỳ Thăng Long - Hà Nội hay phố Phan Đăng Lưu - Huế đã hình thành một đội ngũ đông đảo các nghệ nhân mà số đông là phụ nữ. Thêu thùa ren đan đã trở thành một trong những phẩm chất quý báu của người phụ nữ Việt Nam gắn với những tiêu chí công dung ngôn hạnh. Và từ đó nghề thêu tay đã trở thành một phần sinh hoạt của đời sống và là đặc trưng văn hóa dân tộc.

Dân chúng cho rằng cội nguồn nghề thêu tay xuất phát từ làng Quất Động (huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông cũ), và ngôi đình “Tú Thị” là nơi tập trung  những làng thêu khắp các vùng đến nơi đây để trưng bày sản phẩm bán buôn và lẻ cho khách hàng. Đình Tú Thị được xây dựng từ thế kỷ XIX tại trung tâm Thăng Long - Hà Nội và hiện nay (2007) vẫn còn di tích tại thôn Yên Bái xưa, nay là ngõ Hàng Hành của thủ đô Hà Nội - Nơi đây là nhà thờ Tổ nghề thêu toàn quốc, dùng để tôn vinh và hương khói thờ phụng ngài Tiến sĩ Lê Công Hành.

Ngài Lê Công Hành tên thật Trần Quốc Khải, sinh ngày 12 tháng Giêng năm Bính Ngọ (1606) tại làng Quất Động, đỗ Tiến sĩ thời vua Lê Thần Tông (1637). Năm 40 tuổi được cử đi sứ qua Trung Quốc và chính trong chuyến đi sứ này Ngài đã học được kỹ thuật tinh xảo của nghề thêu phương Bắc góp phần chấn hưng nghề thêu Đại Việt. Ngài làm quan đến chức Thượng Thư bộ Công và được ban quốc tính họ Lê. Ngài từ trần ngày mồng bốn tháng 6 năm Tân Sửu (1661) hưởng thọ 56 tuổi. Việc tôn vinh công đức của Ngài đối với đất nước về nghề thêu được đời sau khắc ghi thành đôi câu đối hiện vẫn lưu lại trước cửa đền thờ Tú Thị:

Hoa quốc văn chương, Bắc sứ lưu niên truyền vĩ tích.

Giáo dân cẩm tú, Nam thiên trung cổ khởi sùng từ.

Tạm dịch:

Tài trí rạng non sông, sứ bắc năm xưa lưu truyền công vĩ đại

Thuê thùa dạy dân chúng, trời nam ngày nay xây dựng chốn phụng thờ.

 

2.      CÁC NGÀNH TRONG NGHỀ THÊU TRUYỀN THỐNG

Có rất nhiều các làng nghề thêu trải khắp trên lãnh thổ Việt Nam, nhưng tổng hợp lại tất cả có thể phân chia thành các ngành chính sau:

- Ngành thứ nhất: Thuộc hàng thêu giao tế, tế tự là những câu đối, liễn trướng, hoành phi, y môn quần bàn, cờ đoàn thể v.v... dùng trong nghi, lễ treo trước bàn thờ tổ tiên, nhà thờ họ, đình chùa miếu vũ hoặc mừng thọ, nhà mới, thăng quan tiến chức và cũng để chia buồn điếu tang, lễ hội và các sinh hoạt văn hóa tâm linh... Về cờ, dành riêng các đoàn thể thanh thiếu niên, phụ nữ và thể thao, văn hóa v.v...

- Ngành thứ hai: Thêu các loại tranh trang trí trưng bày nội thất như tranh thêu danh lam thắng cảnh, tranh thêu các điển tích biểu tượng, tranh thêu chữ, thêu chân dung v.v... Ngành hàng thứ hai này hiện đang đắc dụng và phát triển mạnh, dân chúng thường mua treo hoặc làm quà mừng, các cơ quan công quyền địa phương mua làm tặng vật kỷ niệm, ngoại kiều du lịch và Việt kiều xa quê thuộc hai thành phần quan trọng tiêu thụ.

- Ngành thứ ba: Thuộc hàng thêu nhật dụng, ngành này chia thành 3 hệ làm ra sản phẩm khác nhau, chuyên xuất bán các nước Âu Mỹ, thường gọi là hàng thêu trắng - là sản phẩm chủ yếu phục vụ đời sống ngoại kiều theo kỹ thuật của Pháp được Việt hóa.

+ Hệ số 1: Thêu các khăn bàn ăn uống (service de table, service à thé) áo ngủ (robe de chambre), khăn phủ giường (couvre de lit), tranh trần (foud de lit), khăn bàn ngủ (tapis de nuit), màn treo lò sưởi (devant cheminé) v.v... với kỹ thuật thêu khác biệt, bằng cách rút bớt sợi chỉ dệt trong tấm vải trắng và thêu thay vào các họa tiết cũng toàn bằng chỉ trắng và độn nổi. Trong nghề các kỹ thuật này được gọi tên là thêu rua, bao gồm: rua quấn, rua I, rua bánh xe,…

+ Hệ số 2: Thêu trên nền vải trắng hoặc bằng vải màu sáng nhạt, được thêu họa tiết bằng chỉ các màu hoặc chỉ một màu có nhiều sắc độ đậm nhạt (ton sur ton) và  độn nổi (en relief). Sản phẩm cùng tên gọi của hệ 1/3 trên, nhưng cách thêu đơn giản và ít tốn công so với 1/3.

+ Hệ số 3: Có tên gọi là hàng thêu ren venise du nhập từ thời Pháp thuộc, sản xuất các sản phẩm nhỏ với tên gọi như: khăn trên và dưới đĩa tách trà (dessus và dessus assiettes), (vase des fleurs) khăn lót dưới lọ hoa, khăn túi (pochettes), áo đan lưới dành cho phụ nữ mặc mùa hè .v.v.... bằng cách dùng que móc (crochet) kết với sợi chỉ đan chéo vào nhau tạo thành sản phẩm.

- Ngành thứ tư: Sản xuất hàng thêu nội phủ phục vụ cho Hoàng gia nhà Nguyễn và quan chức cung đình, như: áo hoàng bào cửu long, áo đại trào cửu phụng dành cho hoàng hậu hay mẹ vua, và các phẩm phục triều đình và nội cung gồm  bia hài, tàn tán, cờ phướn, cờ ngũ hành v.v... ngành này hiện nay gần như không còn sản xuất.